Instytut Tomistyczny

Artykuły


Przeciw poganom
(Summa contra gentiles)



Jest to pierwsze dzieło św. Tomasza, które powstało poza kontekstem pedagogicznym – nie jest zatem związane z programem nauczania uniwersyteckiego, tak, jak miało to miejsce w przypadku czy to komentarzy biblijnych, czy komentarza do Sentencji Piotra Lombarda. Widać to wyraźnie w strukturze formalnej tekstu, który nie jest już porządkowany poprzez formę kwestii i artykułu, ale stanowi bardziej indywidualny wywód autora, podzielony po prostu na rozdziały.

Tytuł tego Tomaszowego dzieła tłumaczono zwykle na język polski jako „Summa przeciw poganom” czy też „Summa filozoficzna”. Ma to swoje uzasadnienie w historii powstania dzieła. Zgodnie ze świadectwem Piotra Marsilia, Tomasz napisał pierwszą sumę na prośbę byłego generała Zakonu Kaznodziejów – Rajmunda z Penafort. Kataloński dominikanin, przejęty do głębi obecnością Maurów na hiszpańskiej ziemi, miał prosić Tomasza o swoistego rodzaju podręcznik dla misjonarzy mających się spotkać w dyskusji z wyznawcami islamu. Innymi słowy, tytułowymi „Gentiles” byliby w pierwszym rzędzie wyznawcy islamu.

Nie tłumaczyłoby to jednak jeszcze faktu, iż pierwsze „autorskie” dzieło Tomasza nazywane zazwyczaj było „Summą filozoficzną”. Otóż, już na pierwszy rzut oka widać, że Summa Contra Gentiles nie jest zwykłym podręcznikiem dla misjonarzy. Za dużo w niej odwołań do filozofów greckich, a sam tekst jest zdecydowanie za trudny, jak na wykład podręcznikowy. Podanie Piotra Marsilia co do okoliczności powstania dzieła należy zatem traktować raczej jako legendę. Summa niewątpliwie stara się zmierzyć z intelektualnymi wyzwaniami stawianymi przez islam, niemniej jednak bardziej idzie tu o interpretację Arystotelesa, jaka przynosi ze sobą kultura arabska ze swoimi komentarzami – zwłaszcza, rzecz jasna, awerroistycznymi, niż o religię islamu jako taką. Poza tym, nie ulega wątpliwości – wystarczy przyjrzeć się ilości odniesień do presokratyków – iż Tomaszowa Summa Contra Gentiles jest pierwszym na taką skalę spotkaniem myśli chrześcijańskiej z filozofią grecką, jej arabskimi interpretacjami oraz błędnym często wykorzystaniem w pierwszych wiekach chrześcijaństwa – stąd tyle odwołań do pierwszych herezjarchów takich jak Nestoriusz czy Apolinary.

Tekst jest zatem pokłosiem historycznego spotkania cywilizacji zachodniej Christianitas z – jak się wówczas okazało – bogatą i rozwiniętą także intelektualnie cywilizacją islamu. Co ciekawe, spotkanie to dokonuje się poniekąd na wspólnej ziemi filozofii greckiej. Pierwsza Summa Akwinaty jest więc również pierwszym krytycznym spojrzeniem na chrześcijańską recepcję filozofii greckiej – od presokratyków poczynając.

Polecane opracowania:

  • R.-A. Gauthier, O.P., Introduction à la Somme contre Gentils, Editions Universitaires, 1993, 213 s.
  • N. Kretzmann, The Metaphysics of Theism. Aquinas’s Natural Theology in Summa contra gentiles I, Oxford: Clarendon Press – Oxford University Press, 2001, 302 s.
  • N. Kretzmann, The Metaphysics of Creation. Aquinas’s Natural Theology in Summa contra gentiles II, Oxford: Clarendon Press – Oxford University Press, 2001, 483 s.

Polecane wydanie:

  • S. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Liber de Veritate Catholicae Fidei contra errores Infidelium seu Summa contra Gentiles, t. 2–3, wyd. P. Marc, C. Pera, P. Caramello, Taurini–Romae: Marietti, 1961.

Tłumaczenie polskie:

  • Summa contra gentiles. Prawda wiary chrześcijańskiej w dyskusji z poganami innowiercami i błądzącymi , Księga I i II, t. 1, tłum. Z.Włodek, W. Zega, Poznań: W drodze – Klub Książki Katolickiej, 2003.
  • Summa filozoficzna (Contra Gentiles), Kraków: nakładem „Wiadomości Katolickich” 1933.